گفت و گونقد و نظر

بنیان‌های رو به تخریب

علل تخریب نهادهای جامعه

منبع: تجارت فردا شماره ۴۵۲ مورخ ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۱

بنیان‌های اصلی کشور در اقتصاد،جامعه، سیاست و بهداشت و… به خطر افتاده و خیلی از نهادهای اصلی اقتصاد و جامعه تخریب شده است. نهادهای بازار، رقابت، مالکیت، مبادله و … به زوال رفته است در حالی‌که جامعه مدنی هم جانی ندارد و حتی استخوان‌دارترین نهاد اجتماعی یعنی خانواده‌ هم آسیب‌های جدی دیده است. در عین حال کشور رو به استهلاک است و زیرساخت‌ها نیز آسیب جدی دیده است. محیط زیست جانی ندارد و حتی تا دو سه دهه آینده خطر بی‌آبی کشور را تهدید می‌کند. سوال این است که چرا جامعه ایرانی به این ورطه افتاده است؟ در این زمینه موسی غنی‌نژاد، اقتصاددان معتقد است که مشکل ما از آنجایی آغاز شد که عده‌ای در ایران دو مرتبه به دنبال اختراع چرخ برآمدند. در حالی‌که راه‌های تجربه شده در جهان پیش روی ما قرار داشت و می‌توانستیم از آن‌ها درس بگیریم. او همچنین آفت بی‌تئوری و بی‌مکتب بودن تصمیمات اقتصادی کشور را به  عنوان یکی از مهم‌ترین مسائل کشور قلمداد می‌کند و معتقد است نشانه‌هایی از تغییر جهت در میان مسئولان امر دیده نمی‌شود.

 ***********************

این روزها در همه حوزه‌ها صحبت از تخریب‌ نهادها و بنیان‌های جامعه است. نهادی مانند بازار تخریب شده، جامعه مدنی فارغ از کیفیتی که پیش‌تر داشته، تخریب شده، حتی نهاد خانواده هم که در ایران نهادی استخوان‌دار است، متزلزل شده است. اگر بخواهیم فرآیند این تخریب را بررسی کنیم این روند چگونه قابل توضیح است؟

باید ابتدا ببینیم منظورمان از نهادها چیست؟ البته شما اشاره‌هایی داشتید ولی من فکر می‌کنم بهتر است برای بحث حاضر، نهادها را در دامنه‌ محدودتری در نظر بگیریم. در واقع ترجیح می‌دهم در این بحث صرفا درباره نهادهای اقتصادی سیاسی سخن بگویم چون به آنها آگاهی نسبتا بیشتری دارم. اگر روند تخریب این نهادها را بررسی کنیم، متوجه می‌شویم که مشکل ما ازجایی آغاز شد که عده‌ای تلاش کردند چرخ را دوباره از نو اختراع کنند! از دهه چهل و پنجاه شمسی در کشور ما عده‌ای از روشنفکران ایده‌ای را مطرح کردند که بعدها به شعار انقلاب اسلامی تبدیل شد. و آن ایده «نه شرقی، نه غربی»،‌ بود. این شعار آن زمان این معنی را می‌داد که ما، به قول جلال‌آل‌احمد، سوای پیشرف­ت‌های مادی و تکنولوژیکی غرب، همه چیز را در عرصه علوم انسانی خودمان داریم و نیازی به بیگانگان نداریم. آن‌ها این عقیده را داشتند که تمام تمدن مدرن چه در قالب لیبرالیستی غربی و چه در قالب کمونیستی شرقی شکست خورده است و باید دنیای جدیدی بر اساس آنچه خود داریم، ایجاد کنیم. این ایده در دو دهه منتهی به انقلاب سال ۵۷ مطرح شد و به شدت در جامعه ایرانی نفوذ یافت که اوج آنرا در جریان انقلاب اسلامی می­‌توان مشاهده کرد. اصل بر این بود که ما باید تمدن جدیدی را برپا سازیم. اگر شعارهای انقلاب را هم بررسی کنیم متوجه می‌شویم که ایده مطرح این بود که ایران باید به ام‌القرای بلاد اسلامی تبدیل شود. آن‌ها حتی فراتر از این، معتقد بودند تمدن جدیدی که در ایران اسلامی در حال شکل‌گیری است باید مرکز جهان باشد.

تبعات این رویکرد چه بود؟ اگر بخواهیم فارغ از هر قضاوتی درباره ذات این رویکرد درباره تبعات و نتایج آن سخن بگوییم به چه می‌رسیم؟

در آن دوران تفکر انقلابیونی که قدرت سیاسی را تازه به دست گرفته بودند این بود که برای برپا ساختن جامعه آرمانی خود هر آنچه تا آن زمان در ایران به عنوان نهادهای اقتصادی و سیاسی شگل گرفته بود تا حد امکان کنار گذاشته شود. تبعات این طرز فکر این بود که نهادهای اقتصادی، اجتماعی و اداری مستقر کشور به طور کلی دگرگون شد. اکنون هم ما با نتایج آن طرز فکر که تا به امروز تداوم یافته، دست و پنجه نرم می‌کنیم. ما بسیاری از نهادهایی را که پیش از انقلاب وجود داشت تخریب کردیم و چیزی را به جای آنها گذاشتیم که به درستی کار نمی‌کنند. یک نمونه بارز بدعت بانکداری بدون رباست که در ایران جایگزین بانکداری متعارف در دنیا شد و جز اتلاف منابع عظیم مالی دستاوردی نداشته است. منشاء این بدعت­گذاری و بدعت­گذاری­های دیگری نظیر آن این تصور یا توهم بوده که تمام دنیا مسیر اشتباهی رفته و تنها نقشه راه درست نزد ماست.

 یکی دیگر از بدعت‌گذاری­‌های مخرب آن دوران که تا کنون گریبان جامعه ما را گرفته و رها نمی­‌کند اصرار بر این بوده است که «تعهد» بر تخصص اولویت دارد. ضرورت استفاده از تخصص در اداره امور کشور به عنوان تفکر  «مادی» غربی زیر سوال رفت و به جای آن تعهد اولویت یافت و اینکه متخصص بدون تعهد باید کنار گذاشته شود. اما تعهد یعنی چه؟ این مفهوم در عمل معنای دیگری جز پایبندی افراد به باورهای رده­های بالاتر اداری و نهایتا صاحبان قدرت حاکم ندارد. متاسفانه تحت لوای این شعار تمامی تخصص‌های افراد نادیده گرفته شد، متخصصان کنار زده شدند و جای آن‌ها را «خودی»های به اصطلاح متعهد گرفتند. خودی­‌ها افراد مورد وثوق رده‌­های بالای اداری و نهایتا صاحبان قدرت سیاسی حاکم هستند. در این روندِ اولویت دادن به تعهد و سپردن کارها به دست خودی­‌ها، مشاهده کردیم که از اساتید برجسته دانشگاه گرفته تا نیروهای متخصص مشغول به کار در ادارات و حتی نظامیان نخبه جملگی تصفیه شدند. به این ترتیب، پس از انقلاب و در فرآیند تصفیه متخصصین «غیرخودی»، بدنه مدیریتی کشور از دانش و تخصص عملا تهی شد. طرفه اینکه مدیران جوان بی تجربه اما متعهد پس از مدتی کار که احیانا تجربه و تخصصی پیدا می­‌کردند در بسیاری از موارد پس از دست به دست شدن قدرت سیاسی در میان جناح­‌های سیاسی مختلف، به بهانه عدم تعهد اغلب مشمول تصفیه می­‌شدند! یعنی سیستم طوری عمل می­‌کند که نتیجه نهایی آن کنار گذاشتن مستمر متخصصان، به هر صورت، و روی کار آوردن نیروهای «متعهد» و بی تجربه است.

این روند را می‌توان یکی از چرخه‌های تخریب نهادهای کشور دانست؟

امروز اگر به گذشته بنگرید متوجه می‌شوید که سال به سال تعداد بیشتری از نهادهای مستقر تخریب شده و از بین رفته است. در حالی‌که آن‌ نهادها جایگزین بهتری هم نداشته‌اند. تاکید می‌کنم که چنین دیدگاهی منجر به آن شد که رفته رفته افراد متخصص را از دست بدهیم. به این ترتیب هر چه از زمان انقلاب گذشته، نیروهای متخصص با تصفیه‌های انقلابی کنار گذاشته شدند یا اینکه با گذر زمان و بالا رفتن سنشان خود از دور خارج شدند. اما جای این افراد را چه کسانی گرفتند؟ متاسفانه جایگزن مناسبی برای آن‌ها وجود نداشته است. اکنون به دولت سیزدهم بنگرید. این دولت نمونه بسیار بارزی از نتیجه و طرز فکری است که در ایران با آن روبه‌رو بوده‌ایم. اکنون با نگاهی گذرا به کابینه متوجه می‌شویم که سطح دانش تخصصی در میان وزرا و دستگاه‌های اداری کشور از میانگین دانش جامعه ما بسیار پایین‌تر است. این به خاطر همان نداشتن تخصص توسط افرادی است که صرفا به واسطه متعهد بودنشان برای پذیرفتن پست و سِمَت انتخاب شده‌اند. در دولت وقت متاسفانه اولویت دادن به «تعهد» وزن بیشتری از دولت‌های گذشته پیدا کرده است. وقتی برای مسئولی تعهد اولویت دارد یعنی به افراد زیر مجموعه خود می‌گوید که صرفا وفاداری به شخص خود او می‌تواند معیار قرار گیرد. یکی از مهم‌ترین ریشه‌های فاجعه‌ در ساختار اداری کشور به همین ترتیب رخ داده است. سطح نیروهای تخصصی در ساختار دولتی و اداری، به ویژه در رده­های بالاتر مسئولیتی، امروز بسیار نازل است. این وضعیت نتیجه روند بیش از چهل ساله گذشته در کشور ما بوده است. اگر نیروهای انسانی دولت‌­های مختلف گذشته را بررسی کنیم می‌بینیم که هر دولتی به تدریج نیروهای غیر متعهد به خویش را به نحوی تصفیه کرده و همین امر منجر به آن شده است که به مرور سطح کیفی نیروهای تخصصی افول بیشتری کند. وقتی این روش و مشی را به نهادهای اقتصادی و اجتماعی دیگر تعمیم دهید متوجه می‌شوید که چرا جملگی نهادها و بنیان‌های جامعه رو به تخریب است.

اما به هر حال پیوسته کارشناسانی بوده‌اند که خارج از بدنه دولت در مقاطع مختلف، تلاش کرده‌اند دولت را نسبت به تبعات تصمیماتش هوشیار کنند. اما به نظر می‌رسد که این  هشدارها نتیجه مورد نیاز را حاصل نکرده است. مثلا درباره محیط زیست دیدیم که درباره ضرورت جلوگیری از حفر چاه عمیق بارها هشدارهای لازم مطرح شده است. چرا به نتیجه نرسید؟

در همین مورد هم کارشناسان متخصص به تدریج کنار زده شدند. به یاد دارم که تا اندکی بعد از انقلاب ۵۷ گرفتن اجازه برای حفاری چاه عمیق بسیار مشکل بود. اصلا اجازه نمی‌دادند چنین اقدامی در سطح وسیع انجام شود. نظام اداری به توصیه متخصصان، حفر چاه عمیق را بسیار محدود کرده بود. اما مدتی بعد از انقلاب برخی انقلابیون مطرح کردند که باید این بحث‌های تخصصی غربی را کنار گذاشت و به کشاورزان اجازه داد به هر میزانی که می‌خواهند چاه بزنند چرا که خودکفایی در تولید کشاورزی برای کشور مهم­تر است. این روند به کجا انجامید؟ به اقدامات بسیار وحشتناک برای استخراج بی‌رویه آب. یکی از تصمیمات بسیار غلطی که وضع را از آنچه بود بدتر کرد، این بود که واردات گسترده تجهیزات مورد نیاز برای استخراج آب از چاه‌های عمیق صورت گرفت و در ادامه هم تصمیم گرفته شد گازوییل و برق مورد نیاز برای زدن چاه عمیق، با قیمت­‌های دستوری بسیار نازل در اختیار کشاورزان قرار گیرد. همین وضعیت به استفاده بی‌رویه کشاورزان از آب‌های زیرزمینی منتهی شد. نتیجه این که امروز شاهد سر برآوردن معضلات بزرگی مانند خالی شدن سفره­‌های زیرزمینی و کم آبی بسیار نگران­ کننده هستیم.

پس از انقلاب در ایران به تدریج تفکر آن عده از انقلابیون غالب شد که می‌خواستند تاریخ ایران را صفر کنند. آن‌ها معتقد بودند که تاریخ حقیقی ایران و حتی اسلام از بهمن سال ۱۳۵۷ شروع شده است. آنها منکر هر دستاوردی تا آن زمان بودند. اندک اندک دیدیم هر آنچه از گذشته به جا مانده، به بهانه‌های مختلف، مادی‌گرا و غربی تلقی شده و پس زده می‌شود. عده‌ای ظاهرا می‌خواستند چرخ را هم از نو اختراع کنند، گویی این همه تجربه‌ای که بشریت به دست آورده‌، هیچ است. در کمال تعجب دیدیم که برخی درباره تاریخ اسلام هم چنین ادعایی داشتند. بسیاری از انقلابیون در خصوص اسلام هم همین عقیده را داشتند و مدعی بودند از این به بعد باید اسلام حقیقی در جامعه حاکم شود، گویی تاریخ هزار و چهارصد ساله اسلام مسیر اشتباهی رفته است! این طرز فکر به مرور باعث نابودی نهادها، حتی برخی نهادهای دینی، شد. عده‌ای به دنبال آن بودند که با نابودی اغلب نهادهای مستقر چیزی جدید جایگزین آن‌ها کنند. متاسفانه این تفکر هنوز پابرجاست. هنوز هم صاحبان قدرت نمی‌خواهند بپذیرند که بسیاری از مشکلات ریشه در بی توجهی به امر تخصص و تجربه جهانی دارد.

پای سخنان دولتی‌ها که می‌نشینیم متوجه می‌شویم در موارد بسیاری هیچ تقصیری بر خود نمی‌بییند. به نظر می‌رسد که یا مسائل اقتصادی کشور را ماحصل تصمیم‌گیری‌ها و سیاست‌گذاری‌های اقتصادی دولت قبل می‌بینند و یا اینکه معتقدند طرفداران اندیشه اقتصادی بازار باز کشور را به این ورطه کشانده‌اند. چه گروه‌هایی بیشترین سهم را در به وجود آمدن وضع موجود دارند؟

امروزه مد شده است که برخی برای توجیه ناکامی‌ها و ناکارآمدی‌هایشان می‌گویند نئولیبرال‌ها نگذاشتند که ما سیاست‌های مورد نظر خود را اجرا کنیم! سوال من این است که در چهل و اندی سال گذشته چه افرادی بر سر کار بودند؟ با توجه به گزینش‌های سفت و سختی که برای ورود «خودی»­ها به بدنه مدیریتی کشور وجود داشته چطور این نئولیبرال‌ها توانسته‌اند به مسئولان و مقامات کشور ما نفوذ کنند که اکنون مسئولیت همه مشکلات موجود به آن ها نسبت داده می‌شود؟ مطرح کردن این ادعاها نشان می‌دهد که متاسفانه عقلانیت در میان برخی سیاسیون حاکم بر کشور رو به زوال رفته است. پیش‌تر به موضوع محیط زیست در کشور اشاره شد ولی سایر بخش‌های کشور هم دچار آسیب‌های مشابه است. چند دهه است که نتوانستیم تورم دو رقمی را مهار کنیم؛ نه تنها در این خصوص موفق نشدیم بلکه وضع به تدریج بدتر هم شده است. تورم کشور  در سه سال پی در پی گذشته در تاریخ معاصر ایران بی‌سابقه است، در عین حال که هیچ چشم‌اندازی هم برای بهبود شرایط موجود وجود ندارد. چرا؟ به این دلیل که ایده متخصصانه و کارشناسانه برای روبه رو شدن با این معضلات وجود ندارد. صرفا شعار مطرح می‌شود و شعار. مدام مقصر همه مسائل کشور دولت‌های قبل شناخته می‌شود و هر دولتی هم که بر سر کار می‌آید، ادعا می‌کند که می‌تواند خود به تنهایی مسائل را حل کند، با این حال در عمل می‌بینیم که این وعده‌ها قابل تحقق نیست و مدام بر مشکلات افزوده می‌شود. این چرخه در یک نقطه باید متوقف شود. باید مسئولان ما به این سوال پاسخ دهند که آیا اعتقادی به علم دارند یا نه؟ آیا باور دارند که باید مسائل مختلف کشور را با روش­های علمی حل کرد یا نه؟ اقتصاد علم است، تا وقتی این حقیقت را نپذیریم معضلات اقتصادی همچنان تشدید خواهد شد.

یکی از نقدهایی که به دولت‌های بعد انقلاب وارد می‌شود این است که پارادیم اقتصادی حاکم بر این دولت‌‌ها به هیچ عنوان مشخص نبوده است. اکنون این مسئله درباره این دولت هم صدق می‌کند. آیا از مجموعه سیاست‌های این دولت می‌توان مشی اقتصادی آن را تشخیص داد؟

اصلا فرض کنیم این حرف درست است که وضع موجود ماحصل اقدامات نئولیبرال‌هاست. اگر وضع موجود را لیبرال‌ها یا نئولیبرال‌ها رقم زده‌اند و دولت وقت و یارانش خواهان حل مسائل موجود هستند، لطفا به این پرسش پاسخ دهند که پارادایم و تئوری‌های حاکم بر تصمیمات اقتصادی آن‌ها چیست؟ دولت مدعی است که اگر در چند ماه گذشته عملکرد قابل قبولی از خود به جای نگذاشته است، این موضوع به دلیل کاستی‌هایی است که از پیشینیان به وی ارث رسیده است. بسیار خوب، ما این توضیح و توجیه را بر فرض پذیرفتیم، حال سوال من این است که در چه چارچوب و قالبی قرار است اوضاع بهبود یابد؟ تئوری دولت برای مبارزه با تورم چیست؟ ما تا کنون از این دولت تئوری ندیده‌ایم. صرفا آنچه تا کنون مشاهده شده، تلاش‌هایی برای بگیر و ببند و برخوردهای دستوری بوده است. ممنوعیت صادرات و سرکوب قیمت‌ها تئوری نیست، سیاستی است که بیش از ۴۰ سال در ایران آزمون و مردود شده است. این سیاست در هر زمان و در هر نقطه از جهان هم که به اجرا درآمده شکست خورده است ولی باز عده‌ای در ایران دست بردار نیستند و بر اجرای چند باره آن‌ها پای می‌فشارند. این اصرار بر تکرار اشتباهات گذشته نگران­‌کننده و واقعا تاسف‌­آور است.

Website | + posts

اقتصاددان

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا